Oho, als Erasmus er nog zó uitzag, zou hij meteen een vrouw kunnen vinden' [Erasmus over dit portret van hemzelf, getekend door Holbein]

'Ik wijk voor niemand'

De stijl van Desiderius Erasmus

De hemel stond te koop. Tegen betaling kon je een verblijfsvergunning krijgen voor het hiernamaals, en dus tastte men diep in de buidel. De kloof tussen rijk en arm werd steeds groter: 'De kerk heeft gouden vaten, terwijl de arme sterft in de straten', dichtte Jacob van Maerlant. Rome was zo corrupt dat de geestelijken hun geloofwaardigheid verloren. De ellende werd nog groter toen de Fransen in 1378 een eigen paus installeerden in Avignon. In 1409 waren er zelfs even drie pausen. Nederlanders zagen het verval met lede ogen aan. Ze waren godvrezend. Niemand riep om een revolutie, niemand durfde te tornen aan de macht van de kerk. Men hoopte op betere tijden. Alleen de monniken uit Zwolle en Deventer roerde zich. Ze besloten uit de kerk te stappen. Eigenlijk waren deze geestelijken, die bekend staan als 'moderne devoten', roomser dan de drie pausen bij elkaar. Ze lazen driftig in bijbel en vreesden God, maar hadden meer dan genoeg van de zo vaak met voeten getreden regeltjes van Rome. Het kwam er niet op aan te gehoorzamen aan vage, dubieuze geboden van priesters, het ging erom deugdzaam te leven - sober, solidair, bijbelvast. In de 'fraterhuizen' die deze moderne devoten oprichtten, heerste de zelfverkozen armoede. Bezit was er gemeenschappelijk en alles wat men niet echt nodig had, werd verkocht. Een soort communes dus, waarvan de leden hun best deden om de door Christus vertolkte idealen zo goed mogelijk na te leven.
Hoe dat moest, beschreef Thomas à Kempis (ca. 1379-1471), misschien wel de beroemdste moderne devoot, in zijn bestseller De Navolging van Christus. Dat boek heeft eeuwenlang oplages gehaald waar menig gevierd auteur nu alleen nog van durft te dromen. Het leven zelf Thomas à Kempis is vereeuwigd in de gevel van het eeuwenoude gebouw van de Lebuïnusschool in Deventer, opgericht door filosoof Nicolaas van Kues, oftwel Cusanus (1401-1464). Net als Geert Groote, Alexander Hegius en Paus Adrianus VI. Maar het grootste portret in de gevel is dat van Desiderius Erasmus (1466-1536), de renaissancehumanist van Europa. Boven zijn hoofd staat de kreet 'Non scholae sed vitae discimus'. Het is een leus van de Romein Seneca en kan worden vertaald als: 'niet omdat de school het wil, maar omdat het leven erom vraagt'. Het was een van Erasmus' lievelingscitaten en geeft een aardig beeld van het onderwijs zoals dat in Deventer werd gegeven: geen droge lesstof, geen eindeloze theologische disputen of wijsgerige haarkloverijen, nee: het leven zelf. Je moest er zelfstandig leren meten, weten, schrijven en denken.
Erasmus zat van 1478 tot 1484 in de schoolbanken. Er ging een wereld voor hem open, want in Deventer had men gebroken met de Middeleeuwen. De docenten hadden er voorzichtig afstand genomen van leerstellingen uit Rome. Op deze school leerde men om de opgelegde moraal te beoordelen en de goede kanten ervan te verinnerlijken. Zo moest dogma worden omgevormd tot persoonlijke deugd. Volgens de leraren was dat geheel in lijn van het oorspronkelijke christendom, want: was Jezus iemand van regeltjes? Nee natuurlijk, hij probeerde goed te leven, hij wilde een voorbeeld zijn. Daar had hij geen dogma of kerkelijk leger voor nodig. Erasmus was de eerste schrijver in Europa die van de pen kon leven.
De docenten op de Lebuïnusschool streefden een religieuze Renaissance na, een hergeboorte van het oorspronkelijke, niet door kerkelijke autoriteit bezoedelde geloof; een geloof zoals Christus het bedoelde en zoals wij het allemaal persoonlijk zouden kunnen naleven. Het drukte een stempel op Erasmus. Maar nog groter zou de invloed zijn van de minder vrome variant van deze Renaissance die in die dagen in Italië ontstond. Ook daar heerste nostalgie naar de tijd dat de kerk nog zuiver was. Maar toen men zich daar in het verleden ging verdiepen, stuitte men op allerlei onbekende teksten die door de kerk lange tijd als 'heidens' terzijde waren geschoven; oude Griekse en Romeinse geschriften, onbekende werken van Aristoteles, maar ook van de Romeinse satiredichter Lucianus.
Rudolphus Agricola (1444-1485), een moderne devoot uit het Groningse Baflo en groot inspirator van Erasmus, trok naar Italië, om daar orgelconcerten te geven. Hij bracht de Italiaanse Renaissance in zijn knapzak mee naar het hoge Noorden. Zijn bekendste werk, De inventione dialectica, bevatte een directe aanval op het onderwijs van de kerkelijke scholen. Eeuwenlang hadden scholastici de logica van Aristoteles gevolgd. Aristoteles stelde dat een zinnige uitspraak 'waar' of 'onwaar' is, een resultaat dat zou volgen uit de aannames. Uit de aannames 'Alle mensen zijn sterfelijk' en 'Socrates is een mens' volgde bijvoorbeeld de ware conclusie 'Socrates is sterfelijk'. Geen speld tussen te krijgen. Maar de kerk had in de loop der eeuwen allerlei 'ware aannames' in de vorm van dogma's vastgelegd. En omdat filosofie in die tijd geacht werd om 'dienstmaagd van de theologie' te zijn, hielden filosofen zich vrijwel uitsluitend bezig met de vraag wat er uit de aannames af te leiden was. Ze hadden nauwelijks oog voor de werkelijkheid. Agricola wilde verder kijken dan de kerktoren of zijn boekenkast hoog was. Er moest ook onderzoek worden gedaan naar de aard van de dingen. Aannames moesten ter discussie staan. 'Verwerp alles' Eén keer kwam Agricola naar de school in Deventer. Erasmus volgde de openbare les en beschreef het later als een hoogtepunt in zijn leven. Hier sprak de nieuwe tijdgeest, hier stond de Renaissance zelf. Hier hoorde hij zinnen als: 'Zorg ervoor dat je wantrouwig staat tegenover alles wat je tot nu toe geleerd hebt. Verwerp alles, ga ervan uit dat je alles moet afleren, tenzij je het op gezag en als het ware bij decreet van de betere auteurs jezelf weer eigen kunt maken.'
Aan Agricola - 'dat goddelijke intellect' - ontleende Erasmus de term die hij aan zijn totale werk meegaf: Philosophia Christi. 'Deze wijsheid of philosophia is eerder te vinden in wilsovertuiging dan in syllogismen,' aldus Erasmus. 'Zij is eerder een manier van leven dan een redetwist, meer een ingeving dan een kennis, meer een verandering dan een redenering. Zij vindt gemakkelijk aanknopingspunten in de natuur, want de Philosophia Christi is niets anders dan een nieuwe geboorte, het herstel van een natuur die goed geschapen is.' Hoewel hijzelf de kerk nooit de rug toe zou keren, geloofde hij niet dat theologen nodig waren om het geloof zuiver te houden. Goed taalonderwijs, zodat iedereen zelf de bijbel zou kunnen lezen, voldeed. In zijn Enchiridion (Handboekje voor de Christenstrijder) legde Erasmus zijn standpunten over kerk en bijbel nog eens uit: 'Het is verkeerd om als kinderen vast te houden aan de letter en niet op te groeien tot de vrijheid van de geest.' De boodschap sloeg aan. Erasmus was de eerste schrijver in Europa die van de pen kon leven. Lezen, schrijven, discussiëren en een goed glas rode wijn.
Door zijn opvattingen over de bijbel voelde Erasmus, die een opleiding tot monnik volgde, zich steeds minder thuis in het klooster. Hij vroeg en kreeg ontslag van zijn kloostergelofte. Erasmus had talent voor talen. Een bisschop benoemde hem om die reden tot zijn persoonlijk secretaris, zodat hij de benodigde Latijnse brieven kon schrijven. De carrière van Erasmus bleek daarna niet meer te stuiten. In 1520 vergezelde hij Karel V bij vredesonderhandelingen in Calais. Hij raakte betrokken bij de opvoeding van prinsen en kreeg met enige regelmatig banen aan hoven aangeboden. Maar hij verkoos de stilte van de studeerkamer. Erasmus zag zichzelf in de eerste plaats als 'studiemens'. Hij hield van lezen, schrijven, discussiëren en een goed glas rode wijn. Hij besloot de bijbel opnieuw te vertalen. Een gewaagde onderneming. Tot op dat moment gebruikte men de Vulgaat, een bijbelvertaling die door de kerkvader Hiëronymus (345-420) was uitgebracht en een millennium lang door de kerk als heilig was beschouwd. Er stonden fouten in, constateerde Erasmus. Priesters debiteerden al eeuwen onjuistheden van het preekgestoelte. En fouten, dat kon niet goed wezen. Hij maakte een tweetalige bijbel, het Novum Instrumentum. Naast zijn Latijnse vertaling stond de oudere Griekse tekst. Het geldt als een pronkstukje van de Renaissance, juist vanwege de mogelijkheid om de vertaling nog eens kritisch te toetsen. Slapende honden Het bracht hem uiteraard in conflict met de kerk. Erasmus schuwde het conflict niet. Dat blijkt ook uit zijn boek over paus Julius, de man die afvallige steden platbrandde en zich op zegewagens door de ruïnes liet dragen. De titel zegt alles: Julius komt de hemel niet in. Wie vrijheid van geest verdedigt tegen het juntaregime van een corrupte kerk met zijn verstarde regelethiek, is niet uit op het ontwikkelen van een waterdicht filosofisch stelsel. Met -ismen had Erasmus bovendien slechte ervaringen: 'Je vindt sneller de weg uit een doolhof, dan uit de ingewikkeldheden van de realisten, nominalisten, thomisten, albertisten, occamisten en scotisten'. Het ging hem eerder om eruditie, om oprechtheid, om deugdzaamheid en, niet te vergeten, lol. De herontdekte satires van Lucianus waren om je te bescheuren.
Hij besloot ook zo'n luchtige toon te herintroduceren in de filosofie. Het resulteerde in de Lof der zotheid. Hij schreef dit boek naar verluidt tijdens een weekje logeren bij de Engelse utopist Thomas More (1478-1535). Alles en iedereen wordt in dit satirische werkje op de hak genomen: het gewone volk, stoffige geleerden, bestuurders, wijze denkers. Iedereen krijgt er van langs, behalve de theologen, want 'het is beter maar geen slapende honden wakker te maken en niet in die beerput te roeren. Want dat is me toch een lichtgeraakt, driftig stelletje mensen. Ze konden wel eens te hoop lopen en met een stortvloed van slechte argumenten trachten mij te dwingen een toontje lager te zingen om mij, als ik dat weiger, meteen voor ketter uit te maken.' Maarten Luther was zo'n zeurpiet. Die man was volgens Erasmus zo recht in zijn eigen leer dat hij een gevaar voor de samenleving vormde. Hij deed zich voor als vernieuwer, maar hield intussen wel vast aan de dodelijke ernst die de Middeleeuwen naar verluidt zo duister hadden gemaakt.
Luther spijkerde zijn stellingen vast en zeker aan de deur van zijn kerk. Erasmus probeerde zijn spijkertjes met een paar vragen los te wrikken. Weet Luther wel zeker dat de vrije wil niet bestaat? En staat het wel onomstotelijk vast dat kerkbeelden een verderfelijke invloed hebben? En natuurlijk, meneer Luther, de kerk is corrupt, maar dat is toch geen reden om het rijke roomse leven af te zweren? Het hielp niet. Luther stelde publiekelijk dat Erasmus 'geplet moest worden als een wandluis' omdat hij de regels van de waarheid weigerde te formuleren: 'Erasmus is een aal, alleen God kan hem te pakken krijgen'. Erasmus sloeg terug met een dodelijke kwinkslag: 'Werkelijk, ik zou u een ander karakter toewensen, als ik niet wist dat u al zo buitengewoon ingenomen bent met dat wat u hebt.' Erasmus wilde geen ernst, maar eruditie, cultuur, beschaving. Het streven daarnaar is per definitie olijk en zot, omdat het gecultiveerde zaken zijn. Niemand wordt erudiet geboren. Van nature denken we lomp en grillig. Bedenksels, maniertjes en mooie woorden liggen ten grondslag aan onze beschaving. Cultuur is dus één groot gemaskerd bal. 'Wie dit alles meer dan belachelijk vindt,' schreef hij, 'moet overwegen wat verstandiger is: zich met het dwaze leven te verzoenen, of een balk te zoeken om zich aan op te hangen.'
Het was wat boud gezegd, maar zijn boodschap is duidelijk. We kunnen niet zonder die kunstmatige laag die we aan de werkelijkheid toevoegen. En waar die kunstmatige cultuur toe leidt? Erasmus wist het niet. Hij had geen doel voor ogen en ontwikkelde geen blauwdruk voor een ideale samenleving. Hij wilde juist af van dat soort rigiditeiten, omdat ze gepaard gingen met onoprechtheid, oorlogszucht, corruptie, verstarring en meer van dat soort zaken. Met goed onderwijs, een beetje kritisch vermogen en een gezonde portie humor kwam je verder. Hij beëindigt zijn Lof der zotheid dan ook met: 'Ik zie dat u nog een epiloog verwacht, maar u bent werkelijk niet goed wijs als u denkt dat ik me na die stortvloed van woorden nog herinner wat ik allemaal gezegd heb. Het oorspronkelijke gezegde luidde: "Ik haat een drinkmaatje met een goed geheugen" Ik voeg daar een nieuwe aan toe: "Ik haat een toehoorder met een goed geheugen". Daarom: ik wens u het beste, klap maar in uw handen, leef en drink er vrolijk op los, vermaarde toehoorders, u bent nu in de zotheid ingewijd.'

Rotterdam

Erasmus: 'Ik ben in Rotterdam geboren. Mijn moeder was de dochter van een arts uit Zevenbergen. Ze had een geheime verhouding met mijn vader maar hoopte ooit met hem te trouwen. Hij was de op een na jongste van tien broers. Besloten werd dat mijn vader zich maar aan God moest wijden. Je kent de opvattingen van oude mensen op dit punt. Toen mijn vader begreep dat het huwelijk er niet in zat, ondernam hij iets wat veel vertwijfelden doen: hij brandde door, vluchtte en schreef onderweg een brief aan mijn moeder, met één hand op zijn hart en twee in het haar: "Leef wel, ik zal je nooit meer weerzien."' De kleine Erasmus werd in de wieg de stad uitgevoerd en is er nooit weergekeerd. Het mozaiek bij de VVV waarop te zien hoe Erasmus te paard de stad verlaat, berust op een misverstand. Bij de Laurenskerk staat verder standbeeld van Erasmus, in 1622 speciaal in onverwoestbaar brons uitgevoerd om vandalisme en ander geweld te kunnen weerstaan. In Rotterdam was men aanvankelijk niet zo trots op de grote denker. Men had eerder houten en stenen versies van het standbeeld kapotgeslagen. Inmiddels zijn de Rotterdammers wel trots op de grote humanist. Ter ere van de opening van 'Rotterdam Culturele Hoofdstad', wordt Erasmus' Lof der zotheid door hedendaagse schrijvers gememoreerd. Erasmus zelf zou er minzaam om glimlachen. Hij schreef ooit in een brief: 'Het blijkt dat het weinig uitmaakt waar iemand precies is geboren. Ik denk dat het een ijdele vorm van zelfverheerlijking is wanneer een stad er prat op gaat een groot mens te hebben voortgebracht'. '

Gouda
Erasmus kreeg een deel van zijn opleiding in het klooster van Steyn, niet ver van Gouda. In het stadhuis van Gouda is om die reden een gebrandschilderd raam aangebracht dat aan Erasmus is gewijd. In het midden staat zijn levensmotto, 'Concedo nulli'. Het betekent: ik wijk voor niemand. De kreet sloeg niet op Erasmus, die overigens ook aardig voet bij stuk kon houden als dat nodig was, maar op de dood. Alleen de dood wijkt voor niemand, stelde Erasmus. Vandaar dat boven het 'Concedo nulli' een portret van de God Terminus (het einde) is te zien.

Antwerpen
Stadsgriffier Pieter Gillis (1486-1533) had de gewoonte om grote geesten als More, Erasmus en Dürer in zijn monumentale huis Den Spieghel op de Grote Markt te ontvangen. Tijdens een vriendenfeestje in 1509 in Gilles' huis ontmoette Thomas More de Rotterdamse humanist Desiderius Erasmus. De twee hadden elkaar in Engeland al leren kennen en sindsdien sprak Erasmus zijn Engelse vriend aan als Thomas Moros. Dat Griekse woord laat zich vertalen als 'zotheid'. Erasmus werkte het grapje uit in zijn Lof der zotheid, een aan More opgedragen satire. Brussel/Anderlecht In de Kapittelstraat (Rue du Chapitre) 31, in de Brusselse wijk Anderlecht, ligt het fraaie Erasmushuis uit 1511. Europa's meest beroemde humanist, Desiderius Erasmus van Rotterdam, verbleef hier tussen mei en oktober 1521 in het huis van de kanunnik Pieter Wychman. Hij schreef er 22 brieven. Sinds 1930 is het Erasmushuis een museum (open: ma., wo., do., za., zo. 10.00-12.00 en 14.00-17.00 uur). In de collectie bevinden zich bijzondere Erasmus-uitgaven en tientallen portretten van de humanist van de hand van Hans Holbein, Albrecht Dürer en Quinten Matsys. Ook 'De aanbidding van de Wijzen' van Jeroen Bosch is hier te zien. Erasmus woonde in het huis nadat hij in 1521 was gevlucht voor het intolerante klimaat in Leuven.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in Filosofie Magazine.

Naam: Gerrit Gerritsen.

Pseudoniem: Desiderius Erasmus van Rotterdam

Geboortedatum: 27-10-1469 te Rotterdam
Sterfdatum: 12-7-1536 te Basel

Opleiding: Zat op de kloosterscholen van Gouda, Deventer, Den Bosch. Later volgden studies in Parijs, Leuven en Turijn. Geïnspireerd door: Rudolf Agricola, de Groningse orgelspelende monnik. Ook beïnvloed door vrienden Thomas More en John Colet.

Invloed op: Vrijwel iedereen die na hem kwam. Vooral zijn schrijfstijl maakte indruk.

Hoofdwerken: Adagia (1500) Handboekje voor de christenstrijder (1503), Lof der zotheid (1511), De opvoeding van een christenprins (1516), Samenspraken (1518), Over de vrijheid van de wil (1524)

Thema's: Erasmus was een van de belangrijkste humanisten van de Renaissance. Zo verdedigde hij in Over de vrijheid van de wil de morele vrijheid van het individu. In De lof der zotheid nam hij de politieke en religieuze instituties van zijn tijd op de hak.

Bekende uitspraken: 'De dieren die het minst op de mens lijken zijn het gelukkigst.' 'Zoet is de oorlog voor wie hem niet kennen.'
Opmerkelijk: Hij schreef in zijn jeugd liefdesbrieven aan monnik Servatius, maar bezigde naar eigen zeggen nooit de liefde. Hij stierf desondanks aan syfilis. Aan Luther: 'Werkelijk, ik zou u een ander karakter toewensen, als ik niet wist dat u al zo buitengewoon ingenomen bent met dat wat u hebt.'